بيشتر اطلاعات در مورد كيفيت پوسته تخم مرغ،طي پنجاه سال اخير بدست آمده است.طي اين مدت ژنتيك طيور،جيره نويسي،تاسيسات و اقدامات مديريتي بطرز چشمگيري تغيير و پيشرفت كرده اند.به احتمال زياد در آينده نيز شاهد تحولات عظيمي در صنعت توليد تخم مرغ خواهيم بود.آنچه كه بيش از همه مهم مي نمايد اين است كه پوسته تخم مرغ بايد تا آنجا كه ممكن است محكم بوده تا حداكثر بازارپسندي را داشته باشد.
بسياري از عوامل،سبب شكستگي در پوسته تخم مي شوند.شكستگي پوسته مستقيما به كيفيت پوسته مربوط مي شود.به هر حال با سطح دانش كنوني،اصلاح و رفع تمام مشكلات كيفيت پوسته تخم غير ممكن است؛اما مي توان كاهش قابل توجهي در تعداد تخم هايي كه از روي ضعف كيفيت پوسته از بين مي روند بوجود آورد.بايد توجه داشت كه هرگز تنها يك فاكتور سبب شكستگي و ضعف تخم مرغ نمي شود بلكه امروزه بسياري از فاكتورها را با كيفيت پوسته تخم مرغ نسبت مي دهند.اين فاكتورها شامل سطح تغذيه،بيماري ها،اقدامات مديريتي،شرايط محيطي و اصلاح نژاد مي باشند.آنچه در زير مي آيد به شرح برخي از فاكتورهاي دخيل در كيفيت پوسته تخم مرغ مي پردازد.
ماهيت پوسته تخم مرغ
بيشتر تخم هاي با كيفيت گذاشته شده توسط مرغان تخمگذار تجاري،تقريبا حاوي 2.2 گرم كلسيم بصورت كربنات كلسيم مي باشد.حدود %95 وزن خشك پوسته تخم را كربنات كلسيم تشكيل مي دهد.پوسته همچنين حاوي 0.3 درصد فسفر،0.3 درصد منيزيم،سديم،پتاسيم و عناصر كميابي مثل روي،منگنز،آهن،و مس مي باشد.چنانچه كلسيم پوسته حذف شود،آنچه باقي مي ماند ماتريكس آلي نام دارد.اين ماده آلي خصوصيات جاذب كلسيمي دارد و توسعه آن طي تشكيل پوسته استحكام پوسته را تحت تاثير قرار مي دهد.رسوب ماتريكس آلي براي به حد عالي رسيدن توسعه اجزاي كريستالي(عمدتا كربنات كلسيم) ضروري است.حجم بيشتر پوسته از ستون هاي بلند كربنات كلسيم تشكيل شده است.اين ستون ها بخش هاي ديگري هستند كه بطور طبيعي سبب استحكام پوسته خواهند شد.بنابراين،ضخامت پوسته عامل اصلي و مهمي در برآورد استحكام است اما تنها عامل نيست.در حال حاضر از جيره هاي مختلفي براي اصلاح مشكلات كيفيت پوسته ها استفاده مي شود.
نرمي پوسته تخم مطلوب است؛تخم مرغ هايي كه پوسته خشن دارند زود ترك بر مي دارند.تخم مرغ هاي بزرگ نيز معمولا آسانتر از انواع كوچكتر ترك بر مي دارند.دليل اصلي اين امر آنست كه مرغ از نظر ژنتيكي تنها توانايي ترسيب مقدار معيني از كلسيم را در پوسته دارد.با افزايش سن مرغ و بزرگتر شدن تخم ها،همان مقدار كلسيم بايد در سطح وسيعتري پخش شود.بنابراين تغيير در وزن تخم با افزايش سن مرغ مي تواند كيفيت پوسته را تحت تاثير قرار دهد.كنترل مصرف خوراك با تغيير دما در سالن هاي پرورش مرغ تخمگذار اندازه تخم را تحت تاثير قرار مي دهد.نبايد از ياد برد كه بسياري عوامل مي توانند در مقدار كلسيم تخم مرغ موثر باشند.ضخامت يك پوسته دليل استحكام آن نيست.گاهي اوقات يك پوسته نازكتر از پوسته ضخيم تر،مستحكم تر مي باشد.دليل اين امر نيز شكل و توسعه اجزاي آلي و غير آلي پوسته مي باشد.
تغذيه
اهميت تغذيه كافي در تامين احتياجات مرغ براي توليد تخم هاي با پوسته با كيفيت واضح و روشن است.يك مرغ در سال حدود 250 عدد تخم مي گذارد كه اين در هر بار تخم گذاري معادل 20 برابر مقدار كلسيم استخوانهاست.بنابراين نيازهاي كلسيمي مرغان تخمگذار بسيار بالاست.مي توان محاسبه كرد كه طي 20 ساعت كه براي تشكيل پوسته لازم است،هر 15 دقيقه يكبار 25 ميلي گرم كلسيم در پوسته رسوب مي نمايد.اين مقدار كلسيم برابر كل مقدار كلسيم موجود در دستگاه گردش خون مرغ در اين زمانهاست.بعلاوه،مرغ تخمگذار بطور 100 درصد قادر به تامين كلسيم از منابع قابل دسترس جيره نيست.بنابراين خيلي وقت ها جيره بايد روزانه مقدار اضافي 4 گرم كلسيم را تامين نمايد.گاهي اوقات مقادير در دسترس بودن كلسيم مشخص نيست و بايد توجه داشت كه وقتي قابليت در دسترس بودن كلسيم جيره پايين است مصرف روزانه كلسيم بيشتري مورد نياز خواهد بود.محتواي بالاي فسفر جيره ممكن است روي كيفيت پوسته اثر منفي داشته باشد.اين دو عنصر از آنجاييكه روي تعادل اسيد-باز(ph)خون تاثير گذار هستند،بطور عكس كيغيت پوسته را نيز متاثر مي كنند.مصرف ويتامين Dكافي براي مرغ ضروري مي باشد و مصرف نسبت مناسبي از كلسيم و فسفر نيز لازم مي نمايد.در هر صورت افزايش مصرف ويتامين D و متابوليت هاي آن زمانيكه مرغ هاي معمولي مقادير كافي ويتامين D مصرف مي كنند كيفيت پوسته را بهبود نمي بخشد.ديگر ويتامين ها و عناصر كمياب زمانيكه بيش از نياز طيور مصرف شوند سبب بهبود كيفيت پوسته نخواهند شد.
معمولا مناطق سرد برخلاف نواحي گرم در كيفيت پوسته تخم مرغ مشكلي ايجاد نمي كنند.يكي از عواملي كه سبب ضعيف شدن كيفيت پوسته در آب و هواي گرم مي شود اين است كه مرغ ها خوراك كافي دريافت نمي كنند.اين امر سبب مشكلاتي در وزن بدن،توليد تخم،اندازه تخم و كيفيت پوسته خواهد شد و بايد سريعا تمهيداتي جهت مصرف كافي انرژي و مواد مغذي روزانه توسط طيور اخذ شود.زماني كه دماي محيط بيش از حد گرم مي شود،مصرف خوراك كاهش مي يابد و انرژي اولين فاكتور محدود كننده براي حيوان بحساب خواهد آمد.مصرف ناكافي اسيدهاي آمينه،كلسيم،فسفر و ديگر مواد مغذي مي تواند با تنظيم دانسيته(تراكم)مواد مغذي در جيره اصلاح شود.در هر حال،نبايد فراموش كرد كه در آب و هواي گرم بر خلاف هواي سرد،برخي سازگاري هاي فيزيولوژيك براي مقابله با دماي بالاي محيط در بدن مرغان تخمگذار انجام خواهد شد.
مرغ هاي تخمگذار كه تحت استرس دمايي قرار دارند،با فرآيند له له زدن از افزايش دماي بدن خود جلوگيري مي كنند.در همين زمان تعادل اسيد- باز نيز در خون پرنده تغيير مي كند.ما گاهي اوقات اين نكته را فراموش مي كنيم كه مرغ تخمگذار در آب و هواي بسيار گرم بايد به نحوي بدنش را خنك كند و اين امر ارجحيت فيزيولوژيك آنرا از توليد تخم و توليد پوسته هاي با كيفيت به سمت تلاش براي زنده ماندن سوق خواهد داد.در يك چنين موقعيت هايي،دسترسي به حداكثر كيفيت پوسته مشكل خواهد بود.
بيماري ها و كيفيت پوسته
توجه داشته باشيد كه همه بيماري هايي كه طيور را مبتلا مي كنند در كيفيت پوسته ايجاد اشكال خواهند كرد.در هر صورت،توليد تخم معمولا نزول خواهد كرد.مثالي از يك بيماري كه مي تواند تعداد تخم ها و نه لزوما كيفيت را تحت تاثير قرار دهد،لارينگوتراكئيتيس عفوني مي باشد.ديگر آلودگي هاي ويروسي از قبيل سندرم كاهش تخم مرغ(EDS)،آنفلوآنزاي مرغي(AI)،بيماري نيوكاسل(ND)،برونشيت عفوني(IB)،ممكن است اثرات مختلفي روي پوسته و كيفيت داخلي تخم مرغ داشته باشد.بسياري اوقات تعداد كلي تخم ها تحت تاثير قرار نمي گيرد حتي اگر ركوردها در كل تخم هاي قابل جمع آوري كاهش نشان دهد.اين امر بخاطر افزايش در تخم هاي غير قابل جمع آوري است(تخم هاي بدون پوسته يا با پوسته هاي خيلي نازك)كه زير قفس ها از بين مي روند.اين مساله در مورد EDSبسيار معمول است.مشخص شده كه ويروس EDS تنها غدد توليد پوسته را تحت تاثير قرار مي دهد اما در مورد ND و IB همه قسمت هاي مجاري توليد مثلي تحت تاثير قرار مي گيرند.
اگر بخواهيم تنها يك بيماري را بعنوان مسئول اكثر ضررهاي اقتصادي در مرغهاي تخمگذار بدانيم،اين بيماري برونشيت عفوني خواهد بود.ويروس برونشيت عفوني يك كوروناويروس است كه تمايل به لايه ماهيچه اي مجاري توليد مثلي و تنفسي دارد.كليه نيز با سويه هاي خاصي از IB درگير مي شود.در اين بيماري نه تنها كيفيت پوسته تحت تاثير قرار مي گيرد بلكه كيفيت داخلي آن نيز افت نشان مي دهد.بروز سفيده هاي آبكي در اين بيماري بسيار رايج است و مي تواند بعد از شروع توليد تا زمان زيادي باقي بماند.همچنين شيوع IB سبب كمرنگ شدن پوسته در تخم هاي با پوسته قهوه اي مي شود.